Vardiya Sistemleri: 2'li, 3'lü, 4'lü, 7'li ve 24/48 Ne Demek? Döngü Örnekleri ve Yasal Sınırlar (2026)

Vardiya (Posta) Nedir?

Vardiya, 24 saatlik çalışma gününün çalışma bölümlerinden her biridir. Mevzuatta "vardiya" kelimesi geçmez; resmî adı postadır ve kuralları "Postalar Halinde İşçi Çalıştırılarak Yürütülen İşlerde Çalışmalara İlişkin Özel Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik"te (kısaca Postalar Yönetmeliği) yer alır.

İşveren vardiya sayısını, her vardiyanın başlama ve bitiş saatlerini, çalışanların adlarını, ara dinlenmelerini, hafta tatillerini ve bunlardaki değişiklikleri işyerinde herkesin görebileceği bir yerde ilan etmek zorundadır (Postalar Yönetmeliği m.3). Çalışan listeleri Bakanlık istediğinde gösterilmek üzere işyerinde tutulur; eski kaynaklarda geçen "İŞKUR'a bildirim" 2017'den beri yoktur.

"3'lü", "4'lü", "7'li" gibi adlar ise yasal terim değildir ve işyerine göre farklı şeyleri anlatır: rakam bazen günlük vardiya sayısını, bazen ekip sayısını, bazen kişi sayısını gösterir. Bu rehber terimleri ayırır, her düzen için döngü tablosu verir ve İş Kanunu'nun sınırlarını tek yerde toplar.

Vardiya Terimleri: Rakam Neyi Sayıyor?

Plan paylaşırken terimin yanına saatleri de yazın: "3'lü vardiya" yerine "08-16 / 16-24 / 00-08" demek yanlış anlaşılmayı önler.

8-4, 4-12, 12-8 Ne Demek? 4-12'den Sonra Hangi Vardiya Gelir?

8-4, 4-12 ve 12-8, 8 saatlik üç vardiyanın saatleridir: 8-4 sabah (08:00-16:00), 4-12 akşam (16:00-24:00), 12-8 gece (00:00-08:00) vardiyasıdır. Hangi vardiyanın sonra geleceğini kanun değil, işyerinin ilan ettiği vardiya planı belirler. Önerilen ileri sırada 4-12'den sonra 12-8 gelir (8-4 → 4-12 → 12-8 → 8-4). Bazı işyerlerinde kullanılan geri sırada ise 4-12'den sonra 8-4 gelir.

Aynı mantık başka saat setlerinde de geçerlidir: 7-15 / 15-23 / 23-7 ya da 6-14 / 14-22 / 22-6.

Sıra ne olursa olsun iki vardiya arasında kesintisiz en az 11 saat dinlenme gerekir ve gece vardiyasında en fazla bir iş haftası çalışılır; iki haftalık nöbetleşme de uygulanabilir (İş Kanunu m.69; Postalar Yönetmeliği m.8-9). Haftalık dönüşte hafta sonu izni bu dinlenmeyi sağlar. Ancak 4-12 vardiyası 24:00'te biter; ertesi gün 00:00'da başlayan 12-8 vardiyasına hemen geçmek arada hiç dinlenme bırakmaz, değişim gününü buna göre planlayın.

* Postalar Yönetmeliği m.7'ye göre çalışma süresinin yarısından çoğu gece dönemine rastlayan posta gece postasıdır. Gece dönemi en geç 20:00'de başlar, en erken 06:00'da biter (İş Kanunu m.69). Gece dönemi 20:00-06:00 ise 16:00-24:00 vardiyasının 4 saati gece dönemindedir ve vardiya kural olarak gece postası sayılmaz; işyeri geceyi daha erken başlatırsa sonuç değişir. Bu bir yorumdur; ara dinlenmenin hangi saatte kullanıldığı da hesabı değiştirebilir.

Kaynaklar:

• İş Kanunu m.69 (mevzuat.gov.tr)
• Postalar Yönetmeliği m.7-9 (mevzuat.gov.tr)

Gece vardiyasından sonra hangi vardiya gelir?

Sırayı kanun değil, işyerinin vardiya planı belirler. Kanun iki sınır koyar: gece vardiyasında en fazla bir iş haftası çalışılır, ardından gündüz vardiyasına geçilir (iki haftalık nöbetleşme de uygulanabilir); iki vardiya arasında da kesintisiz en az 11 saat dinlenme verilir (İş Kanunu m.69; Postalar Yönetmeliği m.8-9). Önerilen ileri sırada geceden sonra sabah vardiyası gelir (12-8 → 8-4); geri sırada akşam vardiyası gelir (12-8 → 4-12).

Geçiş gününe dikkat edin: 00:00-08:00 gece vardiyası sabah 08:00'de biter. Aynı gün 16:00'da akşam vardiyasına başlamak arada yalnız 8 saat bırakır ve 11 saat kuralına aykırıdır; ertesi sabah 08:00'de başlayan sabah vardiyasına geçişte ise 24 saat dinlenme olur.

Vardiyalar hangi yönde dönmeli?

Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO), vardiyaların ileri yönde, yani saat yönünde (sabah → akşam → gece) döndürülmesini ve hızlı rotasyonun tercih edilmesini öneriyor. İngiltere'nin iş sağlığı ve güvenliği kurumu HSE de ileri rotasyonun uyku kaybını ve yorgunluğu azaltabileceğini belirtiyor; ancak bu konudaki kanıtı "sınırlı" diye niteliyor. Hollanda'da 32 ay süren bir izlem çalışmasında geri yönde dönen işçilerde toparlanma ihtiyacı ve kötü genel sağlık bildirimi daha sık görüldü.

Türkiye'de gece vardiyası en fazla bir iş haftası (iki haftalık nöbetleşmede iki hafta) sürebildiği için haftalık dönüş yaygındır. 4'lü vardiyadaki 2 gece, 2 sabah, 2 akşam, 2 izin döngüsü hem bu kurala hem de hızlı rotasyon önerisine uyar.

Kaynaklar:

• ILO 2019, s.15
• HSE HSG256
• van Amelsvoort ve ark. 2004

3'lü Vardiya: Günde 3 × 8 Saat

En yaygın ve yasal açıdan en sorunsuz düzen. Her vardiya 8 saattir; 30 dakikalık ara dinlenme çalışma süresinden sayılmadığı için fiilî çalışma 7,5 saattir (4857 m.68). Bu, gece vardiyası sınırına (7,5 saat) de uyar. Yargıtay bir kararında işyerinde 8 saat kalınan düzende 1 saat ara dinlenme aradığı için ayrıntıya bakın: ara dinlenme süresi.

Üç ekip haftalık olarak ileri doğru döner (sabah → akşam → gece):

Gece vardiyasında en fazla bir hafta çalışılır, sonraki hafta gündüze geçilir (4857 m.69). Üç ekiple bu döngü haftada 6 gün döner; işletme haftanın 7 günü açıksa hafta tatilleri için dördüncü bir ekip gerekir. Bu da 4'lü vardiyadır.

3'lü vardiya saatleri

Gece postası: çalışma süresinin yarısından çoğu gece dönemine düşen vardiya (Postalar Yönetmeliği m.7). Tablo, gece döneminin 20:00-06:00 olduğu varsayımıyla hazırlanmış bir yorumdur; gece dönemi en geç 20:00'de başlar, en erken 06:00'da biter (İş Kanunu m.69) ve işyeri geceyi daha erken başlatırsa sonuç değişebilir. Gece postasında fiilî çalışma 7,5 saati geçemez.

4'lü Vardiya: 4 Ekip, 3 Vardiya

"4'lü vardiya" üç farklı düzen için kullanılır: 4 ekibin 8 saatlik üç vardiyayı döndüğü düzen, günün 6'şar saatlik dört vardiyaya bölündüğü düzen ve 4 ekibin 12'şer saat çalıştığı düzen.

7/24 çalışan fabrika, depo ve benzeri işlerde kullanılır. Her gün üç ekip sabah, akşam ve gece vardiyasında çalışır, dördüncü ekip izindedir. Sahada en sık görülen döngü 8 gündür: 2 gece, 2 sabah, 2 akşam, 2 izin.

S: sabah 08-16 · A: akşam 16-24 · G: gece 00-08 · İ: izin

Bu döngüde her gün her vardiyada bir ekip vardır; iki vardiya arasındaki en kısa dinlenme 16 saattir ve kimse art arda ikiden fazla gece çalışmaz. Bir çalışan 8 günde 6 vardiya çalışır; fiilî çalışma haftalık ortalama yaklaşık 39 saattir. Aynı düzeni ekip ve kişi adlarıyla hazır görmek için: ücretsiz Excel vardiya çizelgesi.

Her ekip tek kişiyse bu düzen 4 kişilik 8 saatlik vardiya sistemi olur: 4 kişi tek bir pozisyonu 7/24 karşılar. Yıllık izin ve rapor günleri için ayrıca yedek gerekir (bkz. Kaç Kişi Gerekir?).

"4'lü vardiya" bazen 4 ekibin 12'şer saat çalıştığı düzen (2 gündüz, 2 gece, 4 izin) için de kullanılır. Bu, 7/24 işte günde 2 vardiya demektir ve aşağıda anlatılan 12 saat kurallarına takılır.

7'li Vardiya: 7 Kişiyle 3 Vardiya

Küçük ekiplerde 7/24 çalışmanın en yalın yolu: her gün 6 kişi çalışır (her vardiyada 2 kişi), biri izinlidir. Altı kişi kendi vardiyasında sabit çalışır, yedinci kişi yedektir ve her gün izinli olanın yerine geçer. Böylece herkes haftada 6 gün çalışır (6 × 7,5 = 45 saat) ve izin günü kişiden kişiye kayar.

Yedek kişi haftayı gece → sabah → akşam yönünde döner; vardiyaları arasında en az 16 saat, Pazar izniyle 24 saat kesintisiz dinlenme vardır. Gece çalışan kişiler en fazla bir hafta gecede kalabileceği için sabah, akşam ve gece çiftleri haftalık olarak yer değiştirir; hafta geçişlerinde 11 saatlik dinlenmeyi ayrıca kontrol edin.

2'li Vardiya ve 12 Saatlik Düzenler (12/24, 12/36)

2 × 8 saat (08-16 / 16-24): Gece yarısından sonra çalışmayan işletmelerde kullanılır; ekipler haftalık dönüşür. Hazır örneği vardiya çizelgesi şablonunda bulabilirsiniz.

2 × 12 saat (07-19 / 19-07), 2+2+2 ve 12/36: 12 saatlik düzenlerde iki kural önemlidir:

• 7/24 çalışan işte en az 3 vardiya gerekir. 24 saatte 2 vardiya yalnız turizm, özel güvenlik, sağlık hizmeti ve petrol arama-sondaj işlerinde yapılabilir (Postalar Yönetmeliği m.4). Fabrika, depo ya da çağrı merkezinde 2 × 12 düzeni bu kurala aykırıdır.
• Gece vardiyası 7,5 saati aşamaz. Aynı dört sektörde, çalışanın yazılı onayı alınarak daha uzun gece çalışması yaptırılabilir (4857 m.69).

12 saatlik bir gündüz vardiyasında 1 saat ara dinlenme verilirse fiilî çalışma 11 saat olur; günlük sınır aşılmaz. Haftalık ortalama 45 saati aşarsa aşan kısım fazla çalışmadır.

5 kişiyle 12 saatlik vardiya düzeni

Tek bir pozisyonu 12 saatlik iki vardiyayla 7/24 karşılamanın bir yolu 5 kişiyle döngüdür: her kişi bir gün gündüz, ertesi gün gece çalışır, sonra 3 gün izin yapar. 12 saatlik gece vardiyası içerdiği için bu düzen de yalnız turizm, özel güvenlik, sağlık ve petrol arama-sondaj işlerinde, çalışanın yazılı onayıyla uygulanabilir (İş Kanunu m.69; Postalar Yönetmeliği m.4).

Gü: gündüz 08-20 · G: gece 20-08 · İ: izin

Her gün bir kişi gündüzde, bir kişi gecededir. Gündüz vardiyasından sonra 24 saat, gece vardiyasından sonra 72 saat kesintisiz dinlenme vardır; bu yüzden yedi günde 24 saatlik hafta tatili de sağlanır. Kişi başı haftalık ortalama 33,6 saattir (24 saat × 7 ÷ 5, ara dinlenme dahil). Döngü 5 günde bir döndüğü için bazı takvim haftalarına 4 vardiya (ara dinlenme dahil 48 saat) düşer; haftalık 45 saat sınırını fiilî çalışma süresiyle ve gerekiyorsa denkleştirmeyle kontrol edin.

2+2+2 Vardiya Sistemi Nedir?

2+2+2, iki gün gündüz, iki gün gece çalışıp iki gün izin yapılan vardiya düzenidir. 12 saatlik uygulamada 3 ekip, 8 saatlik uyarlamada (2 gece, 2 sabah, 2 akşam, 2 izin) 4 ekip gerekir.

12 saatlik döngü (Gü = gündüz 08:00-20:00, G = gece 20:00-08:00, İ = izin):

12 saatlik düzende haftalık 45 saati aşan kısım fazla çalışmadır; fazla çalışma yılda 270 saati geçemez (İş Kanunu m.41). İkinci gece vardiyası sabah 08:00'de bittikten sonra iki izin günüyle birlikte 48 saat kesintisiz dinlenme olur; bu yüzden hafta tatili sağlanır.

Dört sektör dışında uygulanırsa: 12 saatlik gece vardiyası gece 7,5 saat sınırını aşar (İş Kanunu m.69). Sürekli işlerde 24 saatte en az üç posta gerekir; iki posta yalnız bu dört sektörde mümkündür (Postalar Yönetmeliği m.4). Yargıtay, 2+2+2 düzeninde çalışan bir işçi için 12 saatlik gece vardiyasından 1,5 saat ara dinlenme düşüp kalan 10,5 saatin 3 saatini gece fazla çalışması saymıştır (9. HD, E.2015/27257, K.2018/23751). Ayrıca idari para cezası riski vardır (İş Kanunu m.104).

Dört sektörde yazılı onayla: Bu işlerde işçinin yazılı onayıyla 7,5 saati aşan gece çalışması yapılabilir. Bu durumda gece fazla çalışması doğup doğmadığı konusunda farklı görüşler var; günlük 11 saat sınırı geçerlidir ve haftalık 45 saati aşan kısım yine fazla çalışmadır. Uygulamadan önce bir iş hukukçusuna danışın.

Kadın çalışanlar için yönetmelik bu istisnayı yalnız turizm, özel güvenlik ve sağlık işlerinde tanır (Kadın Çalışanların Gece Postalarında Çalıştırılma Koşulları Hakkında Yönetmelik m.5).

Kaynaklar:

• İş Kanunu m.41, m.69, m.104
• Postalar Yönetmeliği m.4, m.7
• Yargıtay 9. HD E.2015/27257 K.2018/23751 (Kazancı)
• Kadın Gece Postaları Yönetmeliği

24/48 Vardiya Yasal mı?

24 saat çalışıp 48 saat dinlenmek, İş Kanunu'na tabi işçiler için günlük sınırı aşar: günlük çalışma "her ne şekilde olursa olsun" 11 saati aşamaz (Çalışma Süreleri Yönetmeliği m.4). Bu düzene izin veren açık bir istisna hükmü bulunmuyor.

Uygulamada özellikle güvenlik ve sağlık alanında görülse de Yargıtay, 11 saati aşan çalışmayı fazla çalışma olarak hesaplatıyor. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi'nin yerleşik uygulamasına göre 24 saatlik vardiyada çalışan uyku ihtiyacını giderebiliyorsa 10 saat, gideremiyorsa 4 saat ara dinlenme yapmış sayılır (E.2017/10355, K.2018/4649). Gece kısmı 7,5 saati aştığı için gece kuralı da ayrıca devreye girer.

Böyle bir düzen düşünüyorsanız bir iş hukukçusuna danışın. Kamu görevlilerinin nöbet düzeni 4857'ye değil kendi mevzuatına tabidir; bu rehber işçileri anlatır.

Kaç Kişi Gerekir?

7/24 açık bir pozisyon haftada 168 saat demektir. Bir çalışan normalde haftada en çok 45 saat çalışabildiğine göre, tek bir pozisyon için bile en az 168 ÷ 45 ≈ 3,7, yani 4 kişi gerekir. 8 saatlik vardiyalarla bakınca: haftada 21 vardiya vardır, bir kişi 6 vardiya çalışır, 21 ÷ 6 = 3,5 → yine 4 kişi.

Genel formül:

• Gereken kişi ≈ (haftalık açık saat × her vardiyada gereken kişi) ÷ kişi başı haftalık saat
• Örnek: 7/24 bir üretim hattı, her vardiyada 3 kişi → 168 × 3 ÷ 45 ≈ 11,2 → 12 kişi (4 ekip × 3 kişi).

Bu en az sayıdır. Yıllık izinler (kıdeme göre 14, 20 ya da 26 gün), raporlar ve eğitimler için ayrıca pay bırakın; aksi hâlde boşluklar fazla mesaiyle ya da izin günü çağırmayla kapanır.

Vardiya Planlaması Nasıl Yapılır? (Adım Adım)

1. İhtiyacı çıkarın: Hangi gün, hangi saatte kaç kişi gerekiyor? Yoğun ve sakin saatleri ayırın.
2. Vardiya saatlerini seçin: 8 saatlik 3 vardiya yasal açıdan en az risklidir. Yoğun saatler için çakışan bir "orta" vardiya eklenebilir.
3. Kişi sayısını hesaplayın: Yukarıdaki formülle, izin payını ekleyerek.
4. Döngüyü kurun: İleri yönde dönüş (sabah → akşam → gece), en fazla bir hafta gece, vardiya değişiminde en az 11 saat dinlenme, yedi günde kesintisiz 24 saat hafta tatili.
5. Kısıtları ekleyin: 18 yaşını doldurmamış çalışanlar gece vardiyasında çalışamaz; gebe çalışanlar ve doğumdan sonraki bir yıl emziren çalışanlar gece vardiyasına yazılamaz; kadın çalışanların gece vardiyası için işyeri hekiminden rapor alınır.
6. Planı ilan edin: Saatleri, isimleri, molaları ve değişiklikleri işyerinde görünür bir yerde duyurun. Zorunluluk olmadıkça çalışanların vardiyası değiştirilmez (Postalar Yönetmeliği m.8).
7. Planla gerçekleşeni karşılaştırın: Giriş-çıkış kayıtlarını vardiyayla eşleştirin; geç kalma, erken çıkış ve fazla mesaiyi puantaja işleyin.

Bu adımları Excel'de ya da QRAY'in vardiya planlama programında uygulayabilirsiniz.

Çağrı Merkezi Vardiya Planlama Örneği

Çağrı merkezlerinde çağrı yükü gün içinde değiştiği için vardiyalar eşit bölünmek yerine yoğun saatlerde üst üste bindirilir. Yöntem şöyledir:

1. Geçmiş verilerden yarım saatlik dilimlerle çağrı sayısını ve ortalama görüşme süresini tahmin edin.
2. Her dilimde kaç temsilci gerektiğini hesaplayın. Çağrı merkezleri bunun için Erlang C gibi kuyruk hesapları kullanır: yarım saatteki çağrı sayısı, ortalama görüşme süresi ve hedef servis seviyesi (örneğin çağrıların %80'ini 20 saniye içinde cevaplamak) girilir, gereken temsilci sayısı bulunur.
3. Vardiyaları bu ihtiyaca göre çakıştırın ve molaları dağıtın.

Aşağıdaki tablo bir hafta içi günü için basit bir örnektir (rakamlar örnek amaçlıdır):

Günde 14 kişilik bir kadro çıkar: 6 sabah, 3 orta, 4 akşam, 1 gece. Herkes haftada 6 gün çalıştığına göre 7 günü karşılamak için 14 × 7 ÷ 6 ≈ 16,3, yani en az 17 temsilci gerekir; izin payı bunun üstüne eklenir.

İki noktaya dikkat edin: Ara dinlenmeler herkese aynı anda verilemiyorsa gruplar hâlinde, vardiyanın ortalarından başlayarak sırayla verilir (Postalar Yönetmeliği m.10); en yoğun dilimde bu yüzden bir kişi fazla planlamak gerekebilir. Ekranla çalışanlara da periyodik ara ya da dönüşümlü başka iş sağlanır (Ekranlı Araçlarla Çalışmalar Yönetmeliği m.7; yönetmelik süre belirtmez). Sabah, orta, akşam ve gece vardiyalı hazır bir çağrı merkezi sekmesi Excel vardiya çizelgesinde var.

Vardiyalı Çalışmada Yasal Sınırlar

Fazla mesai tutarını hesaplamak için: fazla mesai hesaplama aracı.

Sık Yapılan Hatalar

• Akşamdan geceye hızlı dönüş: 16-24 akşam vardiyasından ertesi gün 00-08 gece vardiyasına geçmek, arada hiç dinlenme bırakmaz; 11 saat kuralına aykırıdır.
• Aynı kişiyi haftalarca gece vardiyasında tutmak.
• "En az 3 vardiya" kuralını "en az 3 kişi" sanmak; kural vardiya sayısıyla ilgilidir.
• Gece vardiyasını fazla mesaiyle 7,5 saatin üstüne uzatmak; gece fazla çalışma yapılamaz.
• Eksik kalan saatleri çalışanı izin gününde çağırarak tamamlamak.
• Planı ilan etmemek ve planla gerçekleşeni hiç karşılaştırmamak.

Vardiyaları Excel Yerine Sistemde Yönetmek

Excel çizelgesi planı gösterir ama gerçekleşeni göstermez. QRAY'in vardiya yönetiminde vardiya şablonları, rotasyon ve toplu atama ile plan hazırlanır; mevcut Excel çizelgeniz içe aktarılabilir. Çalışan vardiyasını uygulamada görür, atama ve değişiklikler bildirim olarak gider. Giriş-çıkış kayıtları vardiyayla eşleşir; geç kalma ve fazla mesai puantaja kendiliğinden yansır.

Not: Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki tavsiye değildir. 12 ve 24 saatlik düzenler gibi işinize özel durumlarda iş hukukçunuza danışın.